Austro-Węgry

Witajcie,
Z uwagi na ograniczenia w dodawaniu zdjęć (mogę dodać tylko trzy zdjęcia do posta), poniższy tekst podzieliłem na kilka części. Jeżeli jest taka możliwość prosiłbym administratora o zlepienie tekstu w jeden post.

Informacje zawarte w tym tekście mogą być użyte tylko po powołaniu się na źródło i autora, czyli w tym wypadku podanie linku do tego wątku.

Cmentarz wojenny Dąbrowa (opracował Adam Zakrzewski)

Po ponad 80 latach absencji, powoli na mapę nekropolii Wielkiej Wojny powraca cmentarz wojenny w Dąbrowie (woj. łódzkie; pow. tomaszowski; gm. Tomaszów Mazowiecki). To efekt kilku lat chodzenia po instytucjach, słania pism, ale i nawiązywania ciekawych kontaktów. Nie mniej jednak w końcu ostatni z pozostałych do dzisiaj leśnych cmentarzy Wielkiej Wojny w byłym obszarze administrowanym przez austro-węgierską komendę powiatową w Opocznie zostanie oznaczony, a spoczywający na nim żołnierze austro-węgierscy, niemieccy i rosyjscy w dużej części odzyskają tożsamość. Poniżej chciałbym Wam przybliżyć wyboistą historię tej szczególnie bliskiej mojemu sercu nekropolii.

Obiekt w Dąbrowie związany jest z walkami jakie toczono między drugą połową grudnia 1914 roku, a początkiem drugiej dekady maja 1915 roku. Przez znakomitą większość tego czasu okoliczny front miał charakter pozycyjny z niskim natężeniem walk, gdzie dominującymi zadaniami obu stron było rozpoznanie nieprzyjaciela wykonywane za pomocą niewielkich patroli. Mimo względnego spokoju w okolicznych lasach i na polach w ciągu niemal 5 miesięcy walk życie straciło kilkuset żołnierzy, których początkowo chowano w prowizorycznych mogiłach lub na pierwotnych cmentarzach zakładanych w trakcie trwania walk na zapleczu frontu.

Sytuacja grobownicza uległa zmianie między grudniem 1916 a sierpniem 1917 roku, gdy przystąpiono do zorganizowanej akcji ekshumacyjnej, w wyniku której na terenie ówczesnego powiatu opoczyńskiego powstało 15 cmentarzy wojennych. Jednym z nich był obiekt w Dąbrowie, który powstał jako dziewiąty, w efekcie prac ekshumacyjnych prowadzonych między 11 marca a 18 kwietnia 1917 roku. Po zakończeniu tego etapu cmentarz wojenny w Dąbrowie krył szczątki 443 poległych w tym:
- 337 żołnierzy austro-węgierskich (146 znanych z nazwiska);
- 21 żołnierzy niemieckich (11 znanych z nazwiska)
- 84 żołnierzy rosyjskich (10 znanych z nazwiska)
- 1 żołnierz o nieustalonej przynależności armijnej
Dane pochowanych spisywane w trakcie prac ekshumacyjnych są dostępne w Archiwum Państwowym w Kielcach (APK) w aktach c. i k. Komendy Powiatowej w Opocznie (Zdj. 1), gdzie są wypisane znane w 1917 roku nazwiska pochowanych (Zdj. 1). Inne teczki z kieleckiego archiwum zawierały szkice cmentarza z dokumentacji projektowej (nigdy nie zrealizowanej do końca). Dane te światło dzienne ujrzały dzięki publikacjom dr. inż. Pawła Budzińskiego pt. „Wielka Wojna 1914-1917 w regionie opoczyńskim” i „Wielka Wojna 1914-1918 w regionie opoczyńskim” (Zdj. 2), które są swoistą biblią dla zapaleńców zajmujących się fragmentem frontu od Nowego Miasta nad Pilicą do Fałkowa.
Zdj. 1. Fragment listy pochowanych w Dąbrowie według dokumentów z 1917 roku (fot. A. Zakrzewski)
Zdj. 2. Książki autorstwa dr. inż. P. Budzińskiego

Cmentarz wojenny w Dąbrowie dość szybko uległ dewastacji. Już na początku lat 30 XX wieku wszystkie mogiły były pozbawione krzyży, a sam teren nekropolii był tratowany przez bydło, którego nie była w stanie powstrzymać osłaniająca jedynie trzy boki cmentarza druciana siatka ogrodzenia.
Mimo niezbyt dobrego stanu, cmentarz w Dąbrowie doraźnie remontowano, dostawiając w latach 30 XX wieku drewniane krzyże. M.in. dzięki temu obiekt przetrwał do końca okresu międzywojennego (Zdj. 3). Co więcej w 1938 roku przeniesiono na niego żołnierzy spoczywających wcześniej na największej nekropolii wojennej w byłym powiecie opoczyńskim - cmentarzu wojennym w Giełzowie. Mimo znacznej skali operacji, gdyż cmentarz wojenny w Giełzowie w chwili jego założenia w 1917 roku krył szczątki 583 żołnierzy (502 R; 44 AW; 8 N; 29 NN), wygląda na to, że przeniesienie przeprowadzono dość solidnie (zwłaszcza w porównaniu do międzywojennych akcji komasacyjnych z terenu Galicji). Zwiedzając teren byłego cmentarza wojennego w Giełzowie po dziś dzień widać ślady wkopów wykonywanych w 1938 roku, co pozwala określić, że akcja ta objęła cały teren cmentarza. O prawdopodobnej kompletności ekshumacji cmentarza wojennego w Giełzowie będzie świadczył jeszcze jeden dowód, który wypłynie 70 lat później, ale o tym będzie kilka akapitów niżej.
Zdj. 3. Archiwalne potwierdzenie przeniesienia poległych z cmentarza w Giełzowie na obiekt w Dąbrowie (AP Kielce)

Szczątki przeniesione z cmentarza w Giełzowie złożono tuż obok i na terenie kwatery rosyjskiej cmentarza wojennego w Dąbrowie. Wpływ na takie usytuowanie „przesiedleńców” miał zapewne ich skład armijny, gdzie żołnierze carscy byli stroną zdecydowanie dominującą. Tym sposobem od 1938 roku liczebność pochowanych w Dąbrowie zwiększyła się do co najmniej 1026 żołnierzy (bazuję tu na liczbach z roku 1917 – późniejsze dane z okresu międzywojennego lubią „pływać” np. zmniejszając ilość ciał na cmentarzu w Dąbrowie w stosunku do roku 1917 – Zdj. 3).
W latach II wojny światowej o cmentarz okresowo dbali żołnierze niemieccy, którzy co prawda jesienią 1939 roku przymusowo zagonili do prac porządkowych ludność Dąbrowy, ale wedle relacji sami nie ograniczyli się do nadzoru, a czynnie pomagali w pracach porządkowych. Ten epizod plus dochowanie w 1945 roku koło cmentarza w Dąbrowie co najmniej 35 żołnierzy niemieckich, poległych w styczniu 1945 roku, wpłynęło na wzmocnienie przekazu, że cmentarze Wielkiej Wojny nie są „nasze” i nie warto się nimi przejmować.

Po II wojnie światowej cmentarz wojenny w Dąbrowie popadł w celowe zapomnienie, a w latach 50 XX wieku jego teren został zalesiony. Dziesięciolecia zadeptywania przez bydło i następujące po nim prace leśne sprawiły, że mogiły są dziś niemal zupełnie nieczytelne, a gołym okiem na miejscu można wychwycić jedynie wschodnią ścianę cmentarza. Na szczęście nieco więcej widać na LIDARZE (Zdj. 4), dzięki czemu używając archiwalnego planu cmentarza (Zdj. 5) można dziś wyznaczyć granicę kwater austro-węgiersko-niemieckiej i rosyjskiej.
Zdj. 4. Widok cmentarza wojennego w Dąbrowie na warstwie LIDAR (geoportal.gov.pl)
Zdj. 5. Plan cmentarza wojennego w Dąbrowie (Budziński, 2021)

Tu powinniśmy powoli kończyć, ale niestety spokój pochowanych na cmentarzu w Dąbrowie został zburzony w połowie grudnia 2008 roku, gdy dzięki informacjom od lokalnej społeczności na miejscu pojawiła się firma związana z pewną fundacją, zajmującą się ekshumacjami żołnierzy niemieckich poległych w II wojnie światowej. Trzeba przyznać, że pracownicy działający na zlecenie tejże fundacji rzeczywiście podjęli szczątki co najmniej 35 żołnierzy niemieckich poległych w 1945 roku. Niestety w bezpośrednim sąsiedztwie zwłok żołnierzy niemieckich spoczywali wojacy przeniesieni w 1938 roku z Giełzowa (dla przypomnienia 583 żołnierzy). Jak nietrudno się domyślić zostali oni ochoczo zakwalifikowani jako Wehrmacht. Ekshumującym nie przeszkadzały ani trzewiki zdecydowanie odbiegające wyglądem od typowo niemieckiego obuwia wojskowego (Zdj. 6) ani pierwszowojenne naboje do Mosina (Zdj. 7), które wbrew temu co jest napisane w artykule prasowym (o którym będzie za chwilę) musiały być przy zwłokach. Ta niepohamowana pogoń za pieniądzem (wysokość rozliczenia uzależniona od sztuk podjętych nieboszczyków) doprowadziła do tego, że fedrujący ekshumujący naruszyli znaczną część kwatery rosyjskiej z oryginalnego cmentarza wojennego w Dąbrowie (Zdj. 8).
Zdj. 6. Resztki obuwia ekshumowanych z Dąbrowy w 2008 roku (fot. A. Zakrzewski)
Zdj. 7. Pierwszowojenne naboje od Mosina leżące na ściółce w miejscu przeprowadzenia ekshumacji z 2008 roku (fot. A. Zakrzewski)
Zdj. 8. Plan cmentarza w Dąbrowie z naniesionymi obszarami ingerencji dokonanej w trakcie ekshumacji z 2008 roku (Budziński, 2021, zmienione)

Dziś zasięg tego barbarzyństwa pokazują rozrzucone fragmenty butów poległych i obszar pozbawiony starszych drzew, posadzonych tu w latach 50 XX wieku, a wyciętych w trakcie ekshumacji z roku 2008 (zresztą również bezprawnie). Posiłkując się zasięgiem działalności ekshumujących na terenie rosyjskiej kwatery cmentarza w Dąbrowie można określić, że jako Wehrmacht dodatkowo zakwalifikowano kolejnych około 40 sołdatów cara Mikołaja II, spoczywających w Dąbrowie nieprzerwanie od kwietnia 1917 roku.

Skąd tyle informacji o liczebności zwłok podjętych w trakcie ekshumacji? Ano z naszej lokalnej prasy z początku 2009 roku, gdzie szanowany redaktor, który w dobrej wierze „nagrał” tej fundacji temat o żołnierzach niemieckich w Dąbrowie, opisał (i sfotografował) swoją bytność na miejscu ekshumacji (Zdj. 9). Zwróćmy uwagę na liczby jakie padają w artykule: podjęto 657 ciał i tylko 35 z nich miało nieśmiertelniki. Żeby tylu Niemców padło w okolicy to musiałaby być tu jakaś duża batalia, a nic o tym nie wiadomo. Owszem były potyczki, ale pochówki niemieckie najczęściej były rozproszone i rzadko kiedy zawierały więcej niż 30-40 żołnierzy.

Jednak liczby ekshumowanych zaczynają się zgadzać, gdy do 35 żołnierzy poległych w 1945 roku dodamy 583 ekshumowanych z Giełzowa i około 40 żołnierzy z części oryginalnej kwatery rosyjskiej z Dąbrowy. Oczywiście mogło się zdarzyć, że kilku Niemców nie miało nieśmiertelników, nie mniej jednak dalej widać jaki rząd wielkości w tym przypadku stanowiły pierwszowojenne szczątki podjęte bezprawnie i w złej woli. Należy też zaznaczyć, że szczątki przeniesione w 1938 r z Giełzowa, po 21 latach spoczywania w gruncie nie były w układzie anatomicznym, a ten „chaos” zapewne wpłynął też na dokładność szacunków co do ilości zwłok, podaną w artykule, opublikowanym trzy tygodnie po całej akcji. Czyli o pogłębionej analizie antropologicznej po ekshumacji raczej nie było tu mowy.
Zdj. 9. Artykuł z Tomaszowskiego Informatora Tygodniowego, opisujący ekshumację w Dąbrowie (fot. A. Zakrzewski)

Mimo tak jawnych nieścisłości jak pierwszowojenny materiał wojenny, różne głębokości pochówku, ogromna ilość ciał, z których znaczna część (przeniesieni z Giełzowa) nie była w układzie anatomicznym, to sprawa nie od razu znalazła się na policji, a ponad 600 żołnierzy Wielkiej Wojny zdążyło wylądować na cmentarzu drugowojennych żołnierzy niemieckich w Polesiu (okolice Puław). Dziś pewnie są już nie do odnalezienia bez współpracy ze stroną niemiecką, ale symbolicznie jak ktoś będzie kiedyś obok tego cmentarza w Polesiu, to może z czystym sumieniem też go odwiedzić jako miejsce spoczynku żołnierzy pierwszej wojny światowej. Wątpię, żeby opisana sprawa była jedyną tego rodzaju, zwłaszcza patrząc po artykułach prasowych takich jak ten: https://historia.rp.pl/historia/art1284 ... ie-zarzuty.
Zatem od połowy grudnia 2008 roku na cmentarzu wojennym w Dąbrowie zostało około 400 żołnierzy ocalałych z ekshumacji (chwalmy projektantów za odstępy między mogiłami i kwaterami).
Swoim zwyczajem szperając w archiwaliach starałem się odtworzyć listę pochowanych. Było o tyle prościej, że 167 nazwisk było znanych z publikacji dr. inż. P. Budzińskiego, bazującej w tej materii na archiwaliach z AGAD, które pokrywają się z danymi z APK. Ja do tego dorzuciłem dane z kriegsmatriken, wsparte aktami operacyjnymi jednostek austro-węgierskich walczących w okolicy. Należy tu wspomnieć, że na cmentarzu w Dąbrowie leżą głównie żołnierze z Siedmiogrodu oraz z terenu dzisiejszej Serbii i Chorwacji, a dane z tabliczek odczytywali mundurowi z terenu Czech, co w połączeniu ze złym stanem tabliczek prowadziło do przekręceń nazwisk. Dzięki oparciu się na bardziej pierwotnych danych udało się zlikwidować niemal wszystkie przeinaczenia w danych powstałe w trakcie ekshumacji z roku 1917. Część znanych już nazwisk ze strony austro-węgierskiej, powtarzała się w kriegsmatriken, co ułatwiło wyznaczenie perymetru z jakiego zwłoki trafiały do Dąbrowy. Podobna kombinacja była zastosowana dla strony rosyjskiej, gdzie listy strat były porównywane z dziennikami bojowymi. Ta dodatkowa praca dała wymierne korzyści, gdyż ilość znanych nazwisk pochowanych w 1917 roku na cmentarzu w Dąbrowie wzrosła ze 167 do 403. Oczywiście jest to lista prawdopodobna tym bardziej, że część z żołnierzy carskich jak już wiadomo została bezprawnie przeniesiona do Polesia.
Na chwilę obecną na terenie cmentarza wciąż trwają prace (Zdj. 10), ale dzięki zaangażowaniu Nadleśnictwa Smardzewice są już na tyle zaawansowane, że pomyślałem iż warto umieścić w sieci informację o tym czemu ten kawałek lasu został ogrodzony i kto tam spoczywa. Zwłaszcza, że obecnie na miejscu jest tylko drewniana część infrastruktury, która za wiele nie powie ewentualnym odwiedzającym. Tablice z nazwiskami pochowanych oraz z historią cmentarza zostaną w przyszłości ustawione obok nekropolii (ale tak by dało się zrobić zdjęcie bez ich jestestwa w obiektywie).
Zdj. 10. Fragment powstającej infrastruktury cmentarza wojennego w Dąbrowie (stan na 16.X.2026). Fot. A. Zakrzewski

Mam nadzieję, że mimo tej trudnej historii i częściowego okaleczenia, cmentarz wojenny w Dąbrowie będzie wart odwiedzenia przez pasjonatów z tego forum, którzy znajdą tu groby poddanych Najjaśniejszego Pana. Poniżej załączam odtworzoną listę żołnierzy najpewniej spoczywających w tym miejscu.
Współrzędne lokalizacji cmentarza:
N 51°28’40.00”
E 20°08’01.00”
Pinezka: https://maps.app.goo.gl/CnUTyzLqVGoTnVHm9

Lista żołnierzy austro-węgierskich część 1

Lista żołnierzy austro-węgierskich część 2

Lista żołnierzy austro-węgierskich część 3

Lista żołnierzy austro-węgierskich część 4
Lista żołnierzy niemieckich

Lista żołnierzy rosyjskich

Czy mógłbym prosić o zamieszczenie bibliografii książki P. Budzińskiego, czy też przede wszystkim jej części dotyczącej wykorzystanych archiwaliów (AGAD)?

Uprzejmie proszę także (o ile to nie tajemnica badawcza) o podanie informacji jakie akta operacyjne a-w wykorzystał autor postów? AT-OeStA/KA FA NFA KK XII. Korps/AG Kövess? Znam tylko materiały wywiadu i radiowywiadu, bo tym się zajmuję.

Nb. działaniom w 1914/1915 w ogóle nie poświęcam uwagi, za gęsto obsadzony temat, z czym do ludzi, kręci mnie dopiero 1916 i 1917 na wschód od Kowla i Lwowa oraz 1918 na południe od Bozen i Udine.