Austro-Węgry

Witajcie,

Poniżej krótki tekst o kolejnym obiekcie z południowo-wschodniej części województwa łódzkiego. Podobnie jak w przypadku poprzedniego, musiałem go podzielić na kilka części z uwagi na ograniczenie dodania tylko trzech zdjęć do jednego posta. Poniższe informacje mogą być użyte wyłącznie po powołaniu się na źródło.

Kwatera wojenna na cmentarzu w Sławnie (opracował Adam Zakrzewski)

Kwatera wojenna na cmentarzu w Sławnie (współrzędne lokalizacji: 51°23'07.2"N 20°08'37.5"E) jest wyjątkowa w skali założeń cmentarnych zrealizowanych na terenie administrowanym przez k.u.k. Kreiskommando Opoczno. Spośród 15 obiektów jakie powstały na terenie byłego powiatu opoczyńskiego, tylko ten jeden przetrwał do dziś właściwie w niemal nienaruszonym stanie. Już to powinno skutkować jego pieczołowitą ochroną, której przejawem było objęcie kwatery ochroną jako miejsce pamięci narodowej (Zdj. 1-2). Miejmy nadzieję, że ochrona będzie skuteczna, o czym będzie niżej.
Zdj. 1. Karta ewidencyjna miejsca pamięci narodowej kwatery wojennej w Sławnie, strona 1 (Źródło: https://zabytek.pl/pl/obiekty/kwatera-w ... erz-923218)
Zdj. 2 Karta ewidencyjna miejsca pamięci narodowej kwatery wojennej w Sławnie, strona 2 (Źródło: https://zabytek.pl/pl/obiekty/kwatera-w ... erz-923218)

Kwatera wojenna w Sławnie powstała w wyniku ekshumacji prowadzonych między 27 stycznia a 21 lutego 1917 roku, w czasie których podjęto szczątki 206 żołnierzy (Budziński, 2014, 2021). Łącznie po akcji ekshumacyjnej kwatera wojenna w Sławnie mieściła szczątki 208 żołnierzy, co sugeruje, że dwóch z nich musiało pierwotnie spoczywać na terenie cmentarza w Sławnie.
Struktura armijna pochowanych według stanu na rok 1917 przedstawiała się następująco (Budziński, 2014, 2021):
50 żołnierzy austro-węgierskich (7 znanych z nazwiska)
2 żołnierzy niemieckich (2 znanych z nazwiska)
156 żołnierzy rosyjskich (34 znanych z nazwiska)
Wszyscy zostali pochowani w grobach pojedynczych, ułożonych symetrycznie w narożniku cmentarza. Dzięki szkicom archiwalnym rozmieszczenie grobów z pierwotnej kwatery da się dość dokładnie odtworzyć na tle stojącego do dziś ogrodzenia cmentarza (Zdj. 3). W przeciwieństwie do innych cmentarzy wojennych w okolicy, obiekt w Sławnie na początku lat 30 XX wieku był utrzymany w bardzo dobrym stanie, o czym świadczył chociażby fakt, że wszystkie mogiły wciąż miały drewniane krzyże i nie odnotowano śladów dewastacji.
Zdj. 3. Zdjęcie satelitarne południowo-wschodniego narożnika cmentarza w Sławnie z naniesionymi obiektami omawianymi w tekście

W 1938 roku obok kwatery w Sławnie w czterech grobach masowych (?) pochowano szczątki żołnierzy przeniesionych z cmentarza wojennego w Syskach. Według dokumentacji z 1939 roku (Zdj. 4) było to 190 żołnierzy austro-węgierskich (80 znanych z nazwiska) i 156 żołnierzy rosyjskich (2 znanych z nazwiska). Bazując na protokołach ekshumacyjnych i zapotrzebowaniu na znaki nagrobne dr. inż. P. Budziński (2014, 2021) wymienił dane żołnierzy znanych z nazwiska. Dodatkowo według stanu na marzec 1918 ów Autor określił liczbę pochowanych w Sysakch na 375 żołnierzy (190 AW + 156 R + 29 o nieustalonej przynależności armijnej). Wygląda na to, że polska dokumentacja z 1939 roku „zgubiła” owych 29 niezaklasyfikowanych wojaków, gdyż obiekt w Syskach najpewniej został w całości wyekshumowany. Tym sposobem przed wybuchem II wojny światowej na powiększonej kwaterze wojennej w Sławnie spoczywało łącznie co najmniej 583 żołnierzy.
Zdj. 4. Archiwalne potwierdzenie przeniesienia cmentarza wojennego Syski do Sławna (Archiwum Państwowe w Kielcach; Urząd Wojewódzki w Kielcach; zespół akt UWK I; sygn. 17474, Ewidencja cmentarzy wojennych i mogił żołnierzy z wojny światowej, 1938-1939)

Oprócz dokumentacji z 1939 roku o przeprowadzeniu ekshumacji z Sysek do Sławna świadczy też szkic z karty cmentarza w Sławnie, wykonany w 1993 roku (Zdj. 5), gdzie w południowo-wschodnim narożniku cmentarza zaznaczono ślady kwater wojennych odbiegające rozmieszczeniem od kwatery znanej ze szkiców z czasów pierwszej wojny światowej. Po przybliżonym zrzutowaniu kwater ze szkicu z 1993 roku (szkic nie trzymał wymiarów cmentarza ze zdjęcia satelitarnego), widać, że faktycznie zajmują one inny fragment cmentarza, który łącznie z kwaterą pierwotną założoną w roku 1917 zajmuje około 880 m2 (Zdj. 3, 6), czyli powierzchnię chronioną jako miejsce pamięci narodowej (Zdj. 1).
Zdj. 5. Szkic z karty cmentarza w Sławnie (nr Z7588) z roku 1993 (przesłanej autorowi przez Urząd Wojewódzki w Łodzi).
Zdj. 6. Prawdopodobny zasięg ochrony miejsca pamięci narodowej (źródło pomiaru: geoportal.gov.pl)

Dziś na terenie pierwotnej kwatery wojennej stoi tablica upamiętniająca pochowanych tu żołnierzy (Zdj. 7-8). Z jednej strony dobrze, że jest, ale z drugiej strony skoro są dokładne plany tej kwatery to szkoda, że nie posadowiono jej w przestrzeni wolnej od pochówków, zwłaszcza, że chodnik do pomnika przechodzi przez groby wojenne (Zdj. 3).
Zdj. 7. Tablica na terenie kwatery wojennej w Sławnie (fot. A. Zakrzewski)
Zdj. 8. Dojście do tablicy pamiątkowej znajdującej się na terenie kwatery wojennej w Sławnie (fot. A. Zakrzewski).

Kolejną niepokojącą sprawą są „pełzające” groby cywilne, które niebezpiecznie przybliżają się do strefy objętej ochroną (Zdj. 3, 6). Co prawda w ciągu ostatnich kilkunastu miesięcy nie zaobserwowałem pogłebiania się tego problemu, jednak wszyscy wiemy jak często kwatery wojenne były zawłaszczane pod groby cywilne. Oby udało się chociaż ogrodzić teren zajęty przez pochówki wojenne zanim ten ostatni względnie nienaruszony obiekt w rejonie podzieli los swoich sąsiadów z Gielniowa, Drzewicy, Odrzywołu, Studzianny, Przysuchy, Opoczna, Wójcina i Skórkowic, gdzie kwatery wojenne zostały w różnym stopniu „skanibalizowane” przez pochówki cywilne.

Budziński, P., 2014. Wielka wojna 1914-1917 w regionie opoczyńskim. Muzeum Regionalne w Opocznie, 288 str.
Budziński, P., 2021. Wielka Wojna 1914-1918 w regionie opoczyńskim. Muzeum Regionalne w Opocznie, 480 str.

Spośród 583 żołnierzy pochowanych obecnie w Sławnie, 125 zostało zidentyfikowanych w trakcie tworzenia obiektów w Syskach i Sławnie, a ich dane opublikowane w publikacjach dr inż. P. Budzińskiego (2014, 2021), bazującego na zasobach AGAD. Podobnie jak w przypadku cmentarza w Dąbrowie część nazwisk obecna w protokołach ekshumacyjnych lub w zapotrzebowaniach na znaki nagrobne była zniekształcona. Na chwilę obecną mogę dodać jedynie listę 325 żołnierzy carskich najpewniej spoczywających obecnie w Sławnie. Na tym polu odnotowano spory postęp, bo do tej pory znane były nazwiska 36 sołdatów. Z tych zebranych pod tym postem największą niepewność mają dane żołnierzy 5 pułku strzelców, którzy co prawda w trzeciej dekadzie grudnia walczyli na terenie skąd zwłoki trafiały do Sławna, to od 30 grudnia 1914 zajmowali pozycje pod Inowłodzem i mimo znacznego spadku natężenia walk nie można wykluczyć, że któryś z poległych z 5 pułku skrzelców nie znalazł się jednak na cmentarzu w Giełzowie, który w 1938 roku przeniesiono do Dąbrowy. Z kolei 205 pp walczył na pograniczu obszarów skąd zwłoki trafiały do Sysek/Sławna i do Wójcina. Podziału dokonano na podstawie informacji co od rozlokowania w terenie poszczególnych batalionów owego pułku.

Caracy część druga

Caracy część trzecia

Caracy część czwarta

I jeszcze dwóch Niemców poległych 22.X.1914 pod Szadkowicami, spoczywających na kwaterze wojennej na cmentarzu w Sławnie

Do kompletu lista 223 żołnierzy austro-węgierskich najpewniej spoczywających obecnie w Sławnie. Łącznie powinno ich tam być przynajmniej 240. Metodologia ustalania nazwisk identyczna jak w przypadku cmentarza w Dąbrowie, czyli miks danych z książek dr. inż. P.Budzińskiego (2014, 2021) z kriegsmatriken, listami strat i aktami operacyjnymi jednostek walczących na tym terenie.
Póki co łącznie listy z tego tematu zawierają dane 550 żołnierzy (223 AW, 2N, 325 R) spośród 583 pochowanych na kwaterze wojennej będącej przedmiotem tego wątku.
Do listy żołnierzy austro-węgierskich w przyszłości może być jeszcze dodane kilka nazwisk.